دبیر سندیکای صنعت برق ریشه بخش مهمی از چالش‌ها را در ناترازی سوخت، مشکلات مالی و نقدینگی و کمبود سرمایه‌گذاری طی ۱۰ تا ۱۵ سال گذشته می‌داند و از «گازگرفتگی برق» به‌عنوان توصیفی از محدودیت تولید برق ناشی از کمبود گاز، یاد می‌کند.
مسئله تامین پایدار انرژی با ورود به فصل سرما، بار دیگر به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های اقتصاد ایران تبدیل شده است؛ چالشی که برخلاف تصور عمومی، ریشه آن در زمستان لزوما به کمبود ظرفیت شبکه برق بازنمی‌گردد، بلکه بیش از هر چیز از ناترازی گاز، محدودیت سوخت‌رسانی به نیروگاه‌های حرارتی، فرسایش توان مالی صنعت انرژی و انباشت کمبود سرمایه‌گذاری در سال‌های گذشته تاثیر می‌پذیرد. در چنین شرایطی، کاهش تولید نیروگاه‌ها به دلیل محدودیت سوخت، استفاده از گازوئیل و مازوت به‌عنوان سوخت جایگزین، افت راندمان واحدهای نیروگاهی، افزایش هزینه‌های تعمیر و نگهداری و تشدید آلودگی هوا، مجموعه‌ای از مخاطرات به‌هم‌پیوسته را پیش روی صنعت برق قرار می‌دهد؛ مخاطراتی که پیامدهای آن می‌تواند از محدودیت مصرف انرژی در صنایع تا اختلال در خطوط تولید و افزایش هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی امتداد یابد.
از سوی دیگر، اگرچه افت پیک مصرف برق در فصل زمستان، فشار بر زیرساخت‌های شبکه برق را در مقایسه با تابستان کاهش می‌دهد، این مزیت به‌تنهایی تضمین‌کننده تامین پایدار برق نیست؛ زیرا تداوم تولید برق در نیروگاه‌های حرارتی به دسترسی کافی به سوخت وابسته است. در این میان، بخش خانگی به دلیل ضرورت حفظ پایداری گازرسانی و سهم قابل‌توجه آن از مصرف گاز کشور، از اولویت‌های تامین انرژی برخوردار است و همین مسئله احتمال انتقال بخش مهمی از محدودیت‌ها به صنایع را افزایش می‌دهد. در مقابل، تداوم فعالیت صنایع، به‌ویژه صنایع پایه، برای جلوگیری از توقف تولید و حفظ جریان فعالیت اقتصادی اهمیت دارد؛ موضوعی که ضرورت بازنگری در اولویت‌های مدیریت مصرف انرژی را برجسته می‌کند.
دبیر سندیکای صنعت برق در گفت‌وگو با برق‌مدیا، با تشریح چشم‌انداز تامین برق و گاز در زمستان، تاکید دارد که مشکلات احتمالی برق در زمستان را نباید صرفا به ضعف زیرساخت‌های صنعت برق نسبت داد، ریشه بخش مهمی از این چالش‌ها را در ناترازی سوخت، مشکلات مالی و نقدینگی و کمبود سرمایه‌گذاری طی ۱۰ تا ۱۵ سال گذشته می‌داند و از «گازگرفتگی برق» به‌عنوان توصیفی از محدودیت تولید برق ناشی از کمبود گاز، یاد می‌کند؛ مفهومی که نشان می‌دهد عبور از بحران انرژی، بیش از هر زمان دیگری به هماهنگی سیاست‌های گاز، برق، صنعت، محیط‌زیست و اقتصاد نیاز دارد.
در ادامه گفت‌وگوی «برق مدیا» با مهدی مسائلی دبیر سندیکای صنعت برق که به بررسی ناترازی برق در فصل سرد سال پرداخته، را می‌خوانید:
با نزدیک‌شدن به فصل زمستان و باتوجه به پیش‌بینی‌های پیشین شما درباره ناترازی برق و گاز، ارزیابی‌تان از وضعیت تأمین انرژی کشور در زمستان امسال چیست؟ با درنظرگرفتن شرایط تأمین سوخت و ظرفیت منابع انرژی، آیا احتمال اعمال محدودیت یا قطعی برق وجود دارد؟ در صورت بروز چنین شرایطی، این محدودیت‌ها چه پیامدهایی برای فعالیت و تولید در بخش صنعت به‌همراه خواهد داشت؟
در ابتدای امر، به اعتقاد من باید صورت‌مسئله و پرسش «آیا قطعی برق داریم؟» را اصلاح کنیم و به‌جای آن بپرسیم: «چگونه می‌توانیم شرایطی ایجاد کنیم که خاموشی نداشته باشیم؟»
پیش از این، بر اساس پیش‌بینی‌های علمی، انتظار می‌رفت با ورود پدیده «ال‌نینو» سالی بسیار پربارش و مرطوب را تجربه کنیم؛ اما با نزدیک‌شدن به اواخر مهرماه مشاهده شد که بارش قابل‌توجهی رخ نداده است.
حتی در شرایط عادی و بدون در نظر گرفتن رویدادهای جنگی، کشور در سال‌های گذشته نیز روزانه با کسری ۱۵۰ میلیون مترمکعبی گاز مواجه بود که این رقم به دلیل تبعات جنگ افزایش یافته است.
در حالت عادی، نیروگاه‌های کشور برای تولید برق به روزانه ۳۴۰ میلیون مترمکعب از انواع سوخت نیاز دارند. اما با کاهش مصرف برق در فصل زمستان و خروج بخشی از نیروگاه‌ها از مدار به‌دلیل انجام تعمیرات، نیاز روزانه نیروگاه‌های کشور به سوخت کاهش می‌یابد با این حال همچنان شاهد ناترازی در این بخش خواهیم بود.
با توجه به تغییر الگوی مصرف انرژی در فصل زمستان و خروج برخی واحدهای نیروگاهی از مدار برای تعمیرات دوره‌ای، نیاز نیروگاه‌ها به سوخت چه تغییری می‌کند؟ از سوی دیگر، با توجه به محدودیت تامین گاز و ضرورت حفظ گازرسانی به بخش خانگی، احتمال اعمال محدودیت بر مصرف گاز صنایع تا چه اندازه جدی است؟
در فصل زمستان، با خروج برخی واحدهای نیروگاهی از مدار برای انجام تعمیرات دوره‌ای، نیاز روزانه نیروگاه‌های کشور از ۳۴۰ میلیون مترمکعب به انواع سوخت به حدود ۲۰۰ تا ۲۲۵ میلیون مترمکعب کاهش می‌یابد. با این حال، محدودیت در تأمین گاز و ضرورت حفظ پایداری شبکه برق، چالش‌هایی را در مدیریت مصرف انرژی ایجاد می‌کند.
از سوی دیگر، به‌دلیل محدودیت‌های زیرساختی و دشواری قطع گاز بخش خانگی در فصل سرما، تأمین گاز خانوارها در اولویت قرار می‌گیرد. با توجه به‌اینکه حدود ۳۰ درصد از گاز کشور در بخش خانگی مصرف می‌شود و سهم قابل‌توجهی از مصرف باقی‌مانده به صنایع اختصاص دارد، در صورت تشدید ناترازی گاز، احتمال اعمال محدودیت یا قطع گاز واحدهای صنعتی افزایش می‌یابد؛ مسئله‌ای که می‌تواند روند تولید و فعالیت صنایع را در زمستان تحت تاثیر قرار دهد.
در صورت محدودیت دسترسی نیروگاه‌ها به گاز طبیعی، استفاده از سوخت‌های مایع مانند گازوئیل و مازوت تا چه اندازه می‌تواند از کاهش تولید برق جلوگیری کند؟ این تغییر سوخت چه چالش‌های فنی و عملیاتی برای نیروگاه‌ها ایجاد می‌کند و آیا ذخیره‌سازی سوخت مایع برای تضمین پایداری تولید برق کافی است؟
حتی با فرض ذخیره‌سازی بخشی از سوخت‌های مایع به‌عنوان ذخیره استراتژیک در مخازن نیروگاه‌ها، تغییر سوخت نیروگاه از گاز طبیعی به گازوئیل و سپس مازوت، موجب کاهش راندمان نیروگاه و افزایش نیاز به تعمیرات می‌شود. بنابراین، حتی در صورت وجود سوخت مایع کافی، این تغییر سوخت علاوه بر افزایش شدید آلایندگی هوا، احتمال خروج ناخواسته و قطعی واحدهای نیروگاهی را بالا می‌برد.
مجموعه این عوامل، در صورت‌عدم وقوع رویداد جنگی جدید، بروز محدودیت در تولید برق و احتمال قطعی برق در زمستان را تقویت می‌کند.
در صورت تشدید محدودیت سوخت نیروگاه‌ها و کاهش ظرفیت تولید برق در زمستان، اولویت اعمال محدودیت برق با بخش خانگی خواهد بود یا صنایع؟ از سوی دیگر، با توجه به احتمال محدودیت تأمین گاز صنایع در فصل سرما، چه راهکارهایی برای مدیریت هم‌زمان ناترازی برق و گاز و جلوگیری از توقف تولید و تعطیلی واحدهای صنعتی ضروری است؟
با توجه به اینکه صنایع در زمستان با کمبود گاز مواجه می‌شوند، امیدواریم حداقل برق صنایع قطع نشود تا جوانه امیدی برای استمرار فعالیت آن‌ها باقی بماند. با اتخاذ رویکرد «تامین برق خانه به‌جای برق کارخانه»، ترجیح این است که بخش خانگی خاموشی بیشتری را تحمل کند تا بتوان برق صنایع را حفظ کرد.
در صورت حفظ برق‌رسانی به صنایع، آیا می‌توان از توقف خطوط تولید جلوگیری کرد؟ با توجه به وابستگی برخی واحدهای صنعتی به چند حامل انرژی، قطع گاز چه محدودیت‌هایی برای بهره‌برداری از برق پایدار ایجاد می‌کند و استمرار برق‌رسانی تا چه اندازه می‌تواند از تعطیلی کامل واحدهای تولیدی جلوگیری کند؟
ماهیت برخی صنایع به‌گونه‌ای است که با قطعی هر یک از حامل‌های انرژی، اعم از برق یا گاز، کل مجموعه تولیدی آن‌ها متوقف می‌شود. با این حال، استمرار جریان برق این امیدواری را ایجاد می‌کند که بخش عمده‌ای از خطوط تولید با تعطیلی کامل مواجه نشوند. در مجموع، شرایط ماه‌های پایانی سال پدیده‌ای را ایجاد کرده که می‌توان از آن تحت عنوان «گازگرفتگی برق» یاد کرد.
شما از اصطلاح «گازگرفتگی برق» برای توصیف شرایط پیش‌روی صنعت انرژی استفاده می‌کنید. منظور از این اصطلاح چیست؟ آیا احتمال محدودیت برق در زمستان به معنای وجود ضعف در زیرساخت‌های شبکه برق کشور است یا باید علت اصلی را در کمبود سوخت نیروگاه‌ها جست‌وجو کرد؟
خیر؛ در زمستان به دلیل افت محسوس پیک مصرف برق نسبت به تابستان، شبکه برق کشور از نظر زیرساختی هیچ‌گونه مشکلی ندارد. اگر در زمستان با کمبود و قطعی برق مواجه شویم، این مسئله ناشی از ضعف زیرساخت صنعت برق نیست، بلکه کاملا ریشه در کمبود سوخت وعدم گازرسانی کافی به نیروگاه‌ها دارد.
استفاده از مازوت به‌عنوان سوخت جایگزین نیروگاه‌ها، علاوه بر پیامدهای فنی و اقتصادی، چه آثار اجتماعی و زیست‌محیطی به همراه دارد؟ در شرایطی که تامین پایدار انرژی با محدودیت‌هایی مواجه است، چگونه می‌توان میان ضرورت استمرار تولید برق و کاهش آلودگی هوا تعادل برقرار کرد؟
تغییر سوخت نیروگاه‌ها به سمت مازوت، افت شدید کیفیت هوا و افزایش آلایندگی را به دنبال دارد که سال‌هاست کشور را در فصل سرما با چالش تعطیلی مدارس مواجه کرده است.
با این حال، پس از ورود کشور به فضای جنگی از خرداد ۱۴۰۴ و بروز آسیب‌هایی در بازه اسفند تا فروردین‌ماه، برای تداوم تولید انرژی ناچاریم از تمام مقدورات و امکانات موجود بهره بگیریم.
وجود سوخت‌های جایگزین مانند گازوئیل و مازوت باعث می‌شود که حداقل جریان تولید برق و چرخش صنایع پایه‌ای نظیر کارخانجات سیمان و آجرپزی حفظ شود.
از منظر علمی و اقتصادی، جایگزینی گاز طبیعی با سوخت‌های سنگین مانند مازوت چه هزینه‌هایی به کشور تحمیل می‌کند؟ مفهوم «هزینه فرصت ازدست‌رفته» در این زمینه چه معنایی دارد و این شیوه تامین انرژی چگونه بر محیط‌زیست، اقتصاد و نظام تصمیم‌گیری کشور اثر می‌گذارد؟
بر اساس مفهوم «هزینه فرصت ازدست‌رفته» در علم اقتصاد، وقتی از سوخت پاکی مانند گاز طبیعی به سمت سوخت سنگینی مثل مازوت حرکت می‌کنیم، در واقع سلامت و کیفیت هوا را فدای داشتن برق می‌کنیم. این اقدام نشان‌دهنده نوعی «آنتروپی اقتصادی» ناشی از اختلالات مالی است که آثار خود را بر طبیعت و زیست‌بوم بر جای می‌گذارد.
حل ریشه‌ای این مسئله نیازمند تصمیم‌گیری‌های کلان و فرابخشی است و تنها به راهکارهای فنی صنعت برق محدود نمی‌شود. اگرچه خادمان صنعت برق تمام تلاش خود را برای به حداقل رساندن خاموشی‌ها به کار خواهند بست، اما احتمال قطعی برق صفر نخواهد بود.
توسعه نیروگاه‌های خورشیدی در سال‌های اخیر به‌عنوان یکی از راهکارهای کاهش ناترازی برق مطرح شده است. با توجه به تفاوت میزان و زاویه تابش خورشید در فصل‌های مختلف سال و افزایش روزهای ابری و نیمه‌ابری در پاییز و زمستان، نیروگاه‌های خورشیدی تا چه اندازه می‌توانند کمبود برق در فصل سرما را جبران کنند؟
میزان و زاویه تابش خورشید در پاییز و زمستان با بهار و تابستان کاملا متفاوت است؛ بنابراین، بر اساس اصول مسلم تکنیکال، میزان تولید نیروگاه‌های تجدیدپذیر در فصل سرما کاهش می‌یابد و نمی‌توان انتظاری معادل فصل تابستان از آن‌ها داشت.
با توجه به کاهش تولید نیروگاه‌های خورشیدی در فصل سرما، چه راهکار مکملی می‌تواند امکان استفاده موثرتر از انرژی خورشیدی را برای مصرف‌کنندگان فراهم کند؟ آیا استفاده از سیستم‌های ذخیره‌ساز انرژی و باتری‌ها می‌تواند برای بخش‌های خانگی، تجاری و اداری صنایع راهکاری عملی در مواجهه با قطعی برق باشد؟
راهکار کلیدی و جایگزین برای بخش‌های خانگی، تجاری و بخش‌های اداری صنایع، استفاده از «سیستم‌های ذخیره‌ساز انرژی» یا باتری‌هاست. کاربران می‌توانند با شارژ ذخیره‌سازها در ساعات تابش خورشید، در صورت بروز قطعی برق از انرژی ذخیره‌شده استفاده کنند.
ریشه اصلی مشکلات فعلی صنعت برق را در چه عواملی می‌دانید؟ با توجه به احتمال بروز محدودیت تامین برق از آبان‌ماه به بعد، نقش کمبود سرمایه‌گذاری در ۱۰ تا ۱۵ سال گذشته، مشکلات نقدینگی نیروگاه‌ها و محدودیت تامین سوخت در شکل‌گیری وضعیت کنونی چیست؟ همچنین افزایش قیمت سوخت تحویلی به نیروگاه‌ها چه اثری بر میزان دسترسی به سوخت و هزینه تمام‌شده تولید برق خواهد داشت؟
اگر از آبان‌ماه به بعد با کمبودی در تامین برق مواجه شدیم، باید بدانیم که این مشکل ریشه در انباشت کمبودها وعدم سرمایه‌گذاری‌های ۱۰ تا ۱۵ سال گذشته دارد.
برق یک انرژی تبدیلی است و وقتی سوخت کافی به نیروگاه‌های حرارتی، به‌عنوان بدنه اصلی تولید برق کشور، نرسد، تولید دچار اختلال می‌شود. بنابراین، نباید ۱۰۰ درصد قصور را متوجه صنعت برق دانست؛ چراکه این صنعت خود با چالش‌های شدید نقدینگی، مشکلات مالی و کیفیت سوخت تحویلی دست‌وپنجه نرم می‌کند.
براساس اعلام وزارت نیرو، از ابتدای آبان سال جاری، نرخ سوخت نیروگاه‌های عرضه‌کننده برق در بازار عمده‌فروشی و تابلوی عادی بورس انرژی از ۲۷۰ تومان به ۱۲۸۳ تومان به ازای هر مترمکعب گاز طبیعی یا هر لیتر فرآورده نفتی افزایش خواهد یافت آیا این افزایش بر تولید برق اثرخواهد گذاشت؟
آنچه مسلم است، افزایش قیمت سوخت تحویلی بر میزان موجودی سوخت تاثیری ندارد، اما طبق قواعد محاسباتی و حسابداری، هزینه تمام‌شده تولید برق را افزایش داده و آن را گران‌تر می‌کند.
منبع: برق‌مدیا